نکاتی برای ارتقای کیفیت پروپوزال‌ها پیش از ارجاع به کمیته اخلاق
گزارش توصیه‌ای برای پژوهشگران
برگرفته از صورتجلسه ۱۴۰۵/۰۵/۲۴ « بررسی مشکلات شایع در پروپوزال های ارجاع شده به کمیته اخلاق دانشکده های پرستاری، مدیریت و توانبخشی»
با توجه به «شرح وظایف و حدود اختیارات کمیته های اخلاق مصوب وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی»
بررسی پروپوزال‌های ارجاعی به کمیته اخلاق نشان می‌دهد بخشی از ایرادهای طرح‌ها به موضوعات علمی و روش‌شناختی مربوط است؛ موضوعاتی که انتظار می‌رود پیش از ارسال طرح به کمیته اخلاق، در دانشکده یا مرکز پژوهشی بررسی و اصلاح شوند. باقی‌ماندن این ایرادها می‌تواند موجب رفت‌وبرگشت بیشتر طرح، طولانی‌شدن فرایند بررسی و افزایش بار کاری پژوهشگر و کمیته شود.
بر این اساس، توصیه می‌شود پژوهشگران پیش از ارسال پروپوزال، موارد زیر را با دقت بررسی کنند.
۱. عنوان و بیان مسئله- عنوان را روشن، دقیق و متناسب با موضوع، جامعه مورد مطالعه و دامنه پژوهش تنظیم کنید.
- در بیان مسئله، اهمیت موضوع و ضرورت انجام پژوهش را با استدلال منسجم توضیح دهید.
- مسئله پژوهش، شکاف دانشی و ارتباط آن با اهداف مطالعه را به‌روشنی مشخص کنید.
- از طرح ادعاهای کلی یا تأییدنشده خودداری کنید و برای گزاره‌های علمی، مستند معتبر ارائه دهید.
- اطمینان حاصل کنید عنوان، بیان مسئله، پرسش‌ها و روش مطالعه با یکدیگر هم‌خوانی دارند.
- اهداف اصلی و اختصاصی را روشن، قابل سنجش و متناسب با پرسش پژوهش تدوین کنید.
- اصطلاحات کلیدی و تعاریف عملیاتی متغیرها را به‌گونه‌ای بنویسید که شیوه اندازه‌گیری یا تعیین آن‌ها مشخص باشد.
- متغیرهای اصلی و فرعی، نقش آن‌ها در مطالعه و روش سنجش هرکدام را دقیق معرفی کنید.
- معیارهای ورود و خروج را شفاف، مرتبط با اهداف پژوهش و قابل اجرا تنظیم کنید.
- اطمینان دهید که اهداف، متغیرها، ابزار گردآوری داده و روش تحلیل با یکدیگر سازگارند.
- پیشینه را بر پایه منابع مرتبط، معتبر و به‌روز تدوین کنید و از فهرست‌کردن منابع بدون تحلیل پرهیز کنید.
- نشان دهید پژوهش‌های پیشین چه یافته‌هایی داشته‌اند و مطالعه پیشنهادی چه خلأ یا نیازی را پاسخ می‌دهد.
- برای ادعاها و روش‌های انتخاب‌شده، مستندات علمی کافی ارائه کنید.
- روش تحلیل داده‌ها را متناسب با اهداف، نوع داده‌ها و طرح مطالعه توضیح دهید.
- شیوه مدیریت داده‌ها، داده‌های مفقود یا مواردی را که ممکن است بر تحلیل اثر بگذارند، تا حد لازم مشخص کنید.
در طرح‌هایی که از هوش مصنوعی یا ابزارهای مبتنی بر آن استفاده می‌کنند، توصیه می‌شود پژوهشگر:
- نقش ابزار هوش مصنوعی را در مراحل مختلف پژوهش، از جمله گردآوری، پردازش یا تحلیل داده‌ها، روشن کند.
- ابزار یا سامانه مورد استفاده و نحوه به‌کارگیری آن را به‌اندازه کافی توضیح دهد تا روش پژوهش قابل ارزیابی و بازتولید باشد.
- درباره منشأ و کیفیت داده‌های مورد استفاده، اعتبارسنجی نتایج و محدودیت‌های ابزار توضیح دهد.
- خطرهای احتمالی مانند سوگیری، خطا، نقض محرمانگی یا استفاده نامناسب از داده‌ها را بررسی و برای کاهش آن‌ها برنامه‌ریزی کند.
- نقش نظارت و قضاوت انسانی بر خروجی‌های سامانه را مشخص کند و از ارائه خروجی‌های هوش مصنوعی به‌عنوان نتیجه قطعی، بدون ارزیابی مناسب، بپرهیزد.
- خطرها و منافع احتمالی مشارکت در پژوهش را به‌روشنی شناسایی و برای کاهش خطرها برنامه‌ریزی کنید.
- فرایند اخذ رضایت آگاهانه را متناسب با نوع مطالعه و شرایط مشارکت‌کنندگان شرح دهید.
- محرمانگی، حریم خصوصی، نحوه نگهداری داده‌ها و دسترسی افراد به اطلاعات را مشخص کنید.
- حق مشارکت‌کننده برای نپذیرفتن یا ترک مطالعه را محترم بشمارید و توضیحات لازم را در اسناد مربوط درج کنید.
- در پژوهش با گروه‌های آسیب‌پذیر، حساس یا دارای محدودیت در تصمیم‌گیری، تدابیر حمایتی متناسب را توضیح دهید.
- اطمینان حاصل کنید که ابزارها و شیوه‌های گردآوری اطلاعات، حقوق و کرامت مشارکت‌کنندگان را رعایت می‌کنند.
پژوهشگر پیش از ثبت یا ارسال پروپوزال، بررسی کند که:
- عنوان، بیان مسئله، اهداف و روش پژوهش با یکدیگر سازگارند.
- تعاریف عملیاتی، متغیرها و معیارهای ورود و خروج مشخص شده‌اند.
- پیشینه و ادعاهای علمی با منابع معتبر پشتیبانی می‌شوند.
- روش تحلیل داده‌ها با اهداف و نوع داده‌ها تناسب دارد.
- ملاحظات اخلاقی و حقوق مشارکت‌کنندگان به‌طور کامل در پروپوزال و اسناد پیوست منعکس شده‌اند.
- در صورت استفاده از هوش مصنوعی، نحوه استفاده، محدودیت‌ها و تدابیر مربوط به کیفیت و محرمانگی داده‌ها توضیح داده شده است.
- ایرادهای مطرح‌شده در داوری علمی و روش‌شناختی، پیش از ارجاع به کمیته اخلاق، پاسخ داده و اصلاح شده‌اند.
ارجاع پروپوزال به کمیته اخلاق زمانی اثربخش‌تر خواهد بود که طرح پیش‌تر از نظر علمی و روش‌شناختی به سطح قابل قبولی رسیده باشد. پژوهشگران می‌توانند با بازبینی دقیق بخش‌های پروپوزال، استفاده از نظر داوران و ناظران آشنا با روش‌شناسی پژوهش و تکمیل چک‌لیست پیش از ارسال، از بروز بسیاری از ایرادهای قابل پیشگیری بکاهند و به تسریع و بهبود فرایند بررسی کمک کنند.
